علم غیب از منظر قرآن و سنّت - امیرالمومنین امام علی (ع)
   
  امیرالمومنین امام علی (ع)

 

 

 

 

 

در مذهب ، كلام حق ، ناد علي است * طاعت كه قبول شود ياد علي است * از جمله آفرينش كون و مكان * مقصود خدا علي و اولاد علي است * منسوب به حضرت حافظ

        آخرین مطالب 

انسان ممکن الخطاست
شیر و شمشیر خدا
سخن امام علی(ع) درباره مهمترین عامل شتاب انتقام خدا
علامه مجلسی و صوفیه
احادیثی در مورد حق الناس!!!
پیش بینی داعش توسط امیرالمومنین (ع)
پیش بینی حضرت علی (ع) درباره سرنوشت آمریکا+لینک دانلود کتاب
دانلود کتاب نظرات سیاسی در نهج البلاغه
دعایی از حضرت علی(ع): طلب همسر خوب از خداوند
کم فروشی وگران فروشی از نظر قرآن
برخی از عوامل گمراهی های سیاسی از نگاه امیرالمؤمنین (ع) در نهج البلاغه
احادیت ائمه درباره عقل و جهل
زیارت حضرت امیرالمؤمنین (صلوات الله علیه)
لزوم تفکیک بین ورود اسلام به ایران و حکومت اموی و عباسی
خطاب خداوند در قرآن
سازشکاری از نظر امام علی (ع)
با وجود امام سجاد(ع) چرا مختار به خون خواهی برخاست؟
توصیه های حضرت علی(ع) برای کسانی که نعمت های خدا را از دست می دهند؟
چرا به امام حسین(ع) اباعبدالله می‌گویند؟
چگونه بنی امیه عاشورا را به عنوان عید معرفی کردند؟
گناهی که مرگ را نزدیک‌تر می‌کند!
۴۰ حدیث نورانی درباره امام حسین (ع)
25 حدیث درمذمت دروغ ازفرمایشات پیامبر(ص) وائمه علیهم السلام:
احادیثی گهربار از حضرت علی(ع)
ماجرای شهادت حضرت علی (ع)

 

        آرشیو مطالب

اسفند ٩٥
خرداد ٩٥
فروردین ٩٥
اسفند ٩٤
بهمن ٩٤
دی ٩٤
آذر ٩٤
آبان ٩٤
مهر ٩٤
شهریور ٩٤
تیر ٩٤
خرداد ٩٤
اردیبهشت ٩٤
فروردین ٩٤
اسفند ٩۳
بهمن ٩۳
دی ٩۳
آذر ٩۳
آبان ٩۳
مهر ٩۳
شهریور ٩۳
امرداد ٩۳
تیر ٩۳
خرداد ٩۳
اردیبهشت ٩۳
فروردین ٩۳
اسفند ٩٢
بهمن ٩٢
دی ٩٢
آذر ٩٢
آبان ٩٢
مهر ٩٢
شهریور ٩٢
امرداد ٩٢
تیر ٩٢
خرداد ٩٢
اردیبهشت ٩٢
فروردین ٩٢
اسفند ٩۱
بهمن ٩۱
دی ٩۱
آذر ٩۱
آبان ٩۱
مهر ٩۱
شهریور ٩۱
امرداد ٩۱
تیر ٩۱
خرداد ٩۱
اردیبهشت ٩۱
فروردین ٩۱
اسفند ٩٠
بهمن ٩٠
دی ٩٠
آذر ٩٠
آبان ٩٠
مهر ٩٠
شهریور ٩٠
امرداد ٩٠
تیر ٩٠
خرداد ٩٠
اردیبهشت ٩٠
فروردین ٩٠
اسفند ۸٩
بهمن ۸٩
دی ۸٩
آذر ۸٩
آبان ۸٩
مهر ۸٩
شهریور ۸٩
امرداد ۸٩
تیر ۸٩
خرداد ۸٩
اردیبهشت ۸٩
فروردین ۸٩
اسفند ۸۸
بهمن ۸۸
دی ۸۸
آذر ۸۸
آبان ۸۸
مهر ۸۸
شهریور ۸۸
امرداد ۸۸
تیر ۸۸

 

            پیوندها

آپلود عکس و فایل
وبلاگی برای خدا
قرآن به تفکیک موضوع
جستجوی کلمات و عبارات در قرآن
تفسیر مطالب علمی قرآن
شناخت عمر از کتب اهل سنت
دین و اندیشه (تبیان)
سایت حوزه
موسسه تحقیقاتی ولیعصر
سایت غدیر
سایتهای مذهبی
با آل علی هر کی در افتاد ور افتاد
مناقب و فضایل امیرالمومنین
وبلاگ چهره واقعی عمر
احادیث و روایات
سایت سنت
کتابخانه تاریخ ایران و اسلام
موعود
وعده صادق
شیعه آنلاین
شیعه نیوز
برده داری در اسلام
پاسخ به شبهه افکنان قران و اسلام
پرسش و پاسخ دینی
شمیم شیعه پاسخ به شبهات
غربت مادر سیلی خورده فاطمه
حدیث

 

        صفحات جانبی

- زندگینامه حضرت علی اکبر
- زندگی نامه حضرت حکیمه خواهر امام هادی
- زندگینامه حضرت ام البنین (س)
- زندگینامه حضرت نرجس
- زندگینامه حضرت نجمه
- زندگینامه حضرت معصومه
- زندگینامه سکینه دختر امام حسین
- زندگینامه ابوالفضل العباس
- زندگینامه زینب کبری
- زندگینامه حضرت محمد (ص)
- زندگینامه حضرت فاطمه (س)
- زندگینامه حضرت خدیجه (س)
- زندگینامه امام علی (ع)
- زندگینامه امام حسن (ع)
- زندگینامه امام حسین (ع)
- زندگینامه امام سجاد (ع)
- زندگینامه امام باقر (ع)
- زندگینامه امام صادق (ع)
- زندگینامه امام موسی کاظم (ع)
- زندگینامه امام رضا (ع)
- زندگینامه امام جواد الائمه
- زندگینامه امام هادی (ع)
- زندگینامه امام حسن عسگری
- زندگینامه امام مهدی (عج)
- روایات مربوط به اخر زمان

 
        لوگوی دوستان
..

اسناد امامت امام علی و شهادت فاطمه ع

 شناخت عمر بن الخطاب از منابع اهل سنت

 شيعه اميرالمومنين عليه السلام

نقد صحیحین

حديث اشک|اشعار اهل بيت (ع)

قرآن و اهل بیت تنها راه نجات

...

 
علم غیب از منظر قرآن و سنّت

چکیده: گروه وهّابیت بر این باورند که علم غیب مخصوص خدای متعال است. بر این اساس، اعتقاد به علم غیب اولیای خدا را موجب کفر وشرک می دانند. این باور ناشی از برداشت نادرست از برخی آیات مربوط به این مسأله و عدم توجّه به آیات دیگر است.
این نوشتار در صدد است که با نگاه جامع به همه این آیات و بااستفاده از روایات شیعه وسنّی به اثبات رساند: علم غیب بر دو نوع است: یکی علم غیب ذاتی و دیگری علم غیب خدا دادی. نوع اوّل مخصوص خدای متعال است واثبات آن برای غیر خدا موجب کفر وشرک است. نوع دوّم، از ویژگی های اولیا است واعتقاد به این نوع علم غیب برای آن ها عین توحید است.
برخی از وهّابیان پنداشته اند که اعتقاد به علم غیب اولیا، اختصاص به شیعیان دارد؛ از این رو اقدام به تکفیر آن ها نموده اند. در این نوشتار با استناد به منابع و روایات اهل سنّت به اثبات رسیده است که این اعتقاد مخصوص شیعیان نیست؛ پس اگر چنین باوری موجب کفر وشرک باشد، خود این گروه ناخود آگاه در دام آن افتاده است.


 

مقدمه

علم غیب یک بحث برون دینی دارد و یک بحث درون دینی. بحث برون دینی ا ش با حس گرایان و تجربه گرایان است .آنها ادراک بشری را محدود به حس و تجربه می دانند و منکر هرگونه ادراک دیگر، حتی منکر ادراک عقلی اند تا چه رسد به ادراک غیبی ؛ درحالی که اگر این محدودیت را بپذیریم ؛ راه رسیدن به علم و دانش به روی بشریت بسته می شود و حتی علوم تجربی هم عقیم می ماند. علم غیب با این رویکرد از حوزه ای بحث خارج و مربوط به مباحث شناخت شنا سی است .

بحث درون دینی علم غیب در قلمرو اسلام انجام می شود .از الفبای مکتب تشیع این است که پیامبر، امام و اولیای خاص خدا از علم غیب برخوردارند .در مقابل، عدّه ای از اهل سنت؛ بخصوص گروه وهّابیت، این علم را مخصوص خدای متعال می دانند و می گویند : اعتقاد به علم غیب غیر خدا، باطل و در تضاد با اسلام است.

لازم است که نخست مفهوم علم غیب باز شناسی شود.

مفهوم شناسی علم غیب

مفهوم علم روشن است. غیب به معنای پنهان در برابر شهادت به معنای پیداست . این واژه درمورد چیزی به کار می‌رود که نهان از ادراک ظاهری و یا ادراک باطنی بشر عادی باشد.[1] از این رو آگاهی از غیب را که ادراک باطنی غیر عادی است، آگاهی سوم نیز گفته اند.

براین اساس ، غیب یک معنای نسبی دارد و دارای مراتب مختلف است:

مرتبه اولش این است که چیزی به حس و تجربه نگنجد بلکه از راه عقل و ادراک باطنی شناخته شود ؛ از قبیل خدا ، قیامت، وحی آسمانی و...چنانکه همین معنا در آیه کریمه «الذین یؤمنون بالغیب».[2] مقصود است، این مرتبه از معنای غیب موضوع بحث نیست .

مرتبه دوم از معنای غیب که موضوع بحث را تشکیل می دهد این است که حتی دور از دسترس عقل و ادراک باطنی بشر عادی باشد و ازراه اسباب عادی و مجاری علمی به دست نیاید .

بنابراین آگاهی علمی از اسرار نهان افراد و حوادث پشت پرده، علم غیب نیست چه از طریق علوم جدید ؛ از قبیل تله پاتی و ذهن خوانی باشد یا از طریق علوم غریبه ؛ از قبیل رمل،جفر، استخدام جن و... علم غیب، علم خدا دادی است که از راه وحی ، الهام و رؤیای صادقه و.. به دست می آید .

نمونه :گاهی انسان از سرگذشت اقوام وملل گذشته از را ه مطالعه تاریخ آگاه می شود، این علم غیب نیست. اما گاهی از سرگذشت آنها از طریق وحی ، الهام و دل آگاهی و.. باخبر می شود، این علم غیب است .

دید گاه وهّابیت در باره علم غیب

محمد بن عبدالوهاب : هرکه ادعا ی علم غیب حتی دریک مورد کند ؛ طاغوت است.[3]

او هم چنین می گوید: خدای متعال فرموده است: «قل لاأقول لکم عندی خزائن الله ولا أعلم الغیب ...»[4]من برای شما نمی گویم که نزدم گنجینه های خدا است و من غیب را نمی دانم. این آیه صریح است در بیزاری جستن از کسی که ادّعای علم غیب کند.[5]

دهلوی : اعتقاد شیعیان به این که امام باید علم غیب داشته باشد؛ برگرفته از نصاری است.[6]

احسان الهی ظهیر: آگاهی امامان از چیزهای که دیگران نمی دانند؛ اندیشه یهودی است .[7]

شورای مفتیان وهّابیت : کسی که معتقد باشد به این که افراد صالح علم غیب دارند، کافر است؛ زیرا خدای متعال فرموده است:«قل لا یعلم من فی السّموات والأرض الغیب إلاّ الله»[8]؛ بگو هیچ کسی در آسمان ها وزمین غیب را جز خدا نمی داند[9]

فوزان از مفتیان وهّابیت : غیب را جز خدای متعال نمی داند. به فرموده قرآن کریم: «قل لایعلم من فی السّموات والأرض الغیب إلاّ الله...» بنابر این کسی که ادّعای علم غیب کند، خود را شریک خدا در آن قرار داده است؛ پس چنین کسی طاغوت است.[10]

بن باز : کسی که ادّعای علم غیب کند، از او خواسته می شود که توبه کند. اگر توبه نکرد، به جرم این که کافر شده است، کشته می شود، غسل ونماز ندارد و در قبرستان مسلمانان دفن نمی شود؛ زیرا غیب را جز خدا نمی داند.[11]

نقد دید گاه وهّابیت

چنانکه معلوم شد، گروه وهّابیت با استناد به برخی از آیات، علم غیب را مخصوص خدای متعال می دانند و بر این اساس ادعای علم غیب در نظر آن ها مساوی با ادّعای خدایی است. این گروه فقط همین آیات را مورد توجّه قرار داده و آیات دیگر را از نظر دور داشته اند. این راه درستی نیست. برای به دست آوردن دیدگاه قرآن در باره یک موضوع، باید همه آیات مربوط به آن موضوع را در نظر گرفت.

علم غیب درقرآن

درقرآن کریم ، آیات مختلفی دراین زمینه وجود دارد: گروهی ازآیات ، علم غیب را برای خدا ثابت می کند بدون این که نظر به اثبات یا نفی آن ازدیگران داشته باشد . گروه دیگر، علم غیب را محدود به حریم خدا وازدیگران نفی میکند . گروه سوم علم غیب را برای غیر خدا هم ثابت می کند .

روشن است که نمی توان نظرقرآن را جزازراه بررسی وجمع بندی همه آیات به دست آورد .کسی که تنها با استناد به برخی از آنها مطلبی را به قرآن نسبت دهد ؛ راه باطل را طی نموده ودرواقع به قرآن کریم جفا کرده است.

گروه اول؛ اثبات علم غیب برای خدا

ازنام های نیکوی خداوند که بارها درقرآن آمده ؛ «عالم الغیب والشهادة»[12] است. یعنی اوبه پیدا وپنهان آگاه است .هیچ چیز ازخدا پنهان نیست .ریز ترین ذره دراعماق زمین هم برای اوپید ا ست .تقسیم اشیاء به غیب وشهادت درباره ای خدا معنا ندارد .همه اشیاء برای او مشهود است .بنا براین معنای علم غیب خدا این نیست که خدا چیزهایی را که ازاوغائب است می داند بلکه معنایش این است که آنچه را ازدیگران غائب است اومی داند .درواقع بازگشتش به این معنا است که آنچه برای دیگران ناپیدا است برای خدا پیدا است. چنانکه امام علی (ع) فرموده است :کل سرٍَعندک علانیة وکل غیب عندک شهادة.[13] هر رازی درنزد توآشکار وهر پنهانی درنزد توپیدا است.

نام نیکوی دیگرخداوند که آنهم بارها درقرآن آمده ؛«علاَم الغیوب»[14] است.یعنی بسیار دانای امورپنهان .

دراین آیه ، مبالغه وزیاده گویی نسبت به عالم به کار رفته است ودرآیه ای دیگر نسبت به معلوم :« وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ‏»[15] تای «غائبة» برای مبالغه است .معنای آیه چنین می‌شود : هیچ چیز بسیار پنهانی درآسمان وزمین نیست مگراینکه درکتاب آشکار است .کتاب آشکار ، مظهر علم خداست ؛ خدائی که پنها ن ترین پنهان هم ازدید او پنهان نیست .

درجای دیگر این مطلب را به گونه ای ملموس تری بازگو نموده است :«فانه یعلم السر واخفی »[16] پس همانا او راز درونی ومخفی ترازآن را می داند .

درتفسیر این آیه آمده است .راز درونی این است که انسان خودش آن را می داند وازدیگران پنها ن می کند .مخفی تراز راز درونی چیزی است که حتی خود انسان هم نمی داند، یکباردرذهن اوخطورکرده ، بعد آن را فراموش نموده است .اکنون درذهن ناخود آگاه او وجود دارد وخدا آن را می داند [17].

گروه دوم ؛ محدودیت علم غیب به خدا

قرآن کریم درآیات متعددی ، علم غیب را محدود به خدامی داند وآن را بادوزبان مختلف بازگو می کند :

1- انحصارعلم غیب درخدا:« قل لایعلم من فی السموات والارض الغیب الاالله »[18] بگو هیچ کس درآسمانها وزمین غیب راجز خدا نمی داند.

درآیه دیگر می فرماید :وعنده مفاتح الغیب لایعلمها الاهو.[19] تنها نزد خدا است گنجینه ها یا کلید های غیب که آنها را جزخدا نمی داند.

2- نفی علم غیب ازدیگران : قرآن کریم به پیامبر اسلام (ص) دستور میدهد :« قُلْ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لا أَقُولُ

لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ »[20] ؛ بگو :به شما نمی گویم که نزدم گنجینه های خدا است ، نمی گویم که من غیب را می دانم ونمی گویم که من فرشته ام. درجای دیگرهمین مطلب را از زبان حضرت نوح می گوید :« وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْب ....»‏[21]

براساس این آیات حتی پیامبران ازعلم غیب برخوردارنبودند تا چه رسد به دیگران . باتوجه به همین دسته ازآیات ، محمد بن عبدالوهاب می گوید : پیامبران ازادعای علم غیب برائت می جستند ؛ درحالی که طاغوت های زمان ما آن را ادعا می کنند .[22]

روشن است که این قضاوت عجولانه وبدون درنظر گرفتن سایر آیات است ونمی توان آن را به قرآن نسبت داد .پس باید دسته سوم ازآیات قرآن را هم بررسی کرد وآن گاه نتیجه گیری نمود .

گروه سوم ؛ اثبات علم غیب برای غیرخدا

قرآن کریم درعین اینکه علم غیب را محدود به خدا می داند ؛ درموارد متعددی آن را برای غیر خدا هم ثابت می کند :« عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلى‏ غَیْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى‏ مِنْ رَسُولٍ‏.»[23] ؛ اودانای غیب است پس هیچ یکی را برغیبش آگاه نمی سازد جزکسی را که بپسندد ازقبیل پیامبر.

این آیه ، حصر علم غیب را که درآیات پیشین بود می شکند وآن را ازطریق افاضه ای خدا برای دیگران هم ثابت می کند .درعین حال حصر دیگری ایجاد می کند : افاضه علم غیب به کسانی اختصاص دارد که مورد پسند خدا باشند .سپس پیامبررا به عنوان نمونه ای روشن ازآنها معرفی می کند .

درآیه دیگری که به همین مضمون است می فرماید:« وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَى الْغَیْبِ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشاءُ... »[24]‏ ؛ نیست خدا که شما را به غیب آگاه سازد ولی ازپیامبرانش کسی را که بخواهد ( برای آگاهی ازغیب ) برمی گزیند ،.به دیگر سخن ، خدا علم غیب را دراختیار هرکسی قرارنمی دهد بلکه برای این کار ازمیان شما افراد ی را گلچین می کند .

دراین دوآیه به طور کلی علم غیب را برای غیر خدا ثابت می نماید . درآیات دیگر علم غیب آنها را درموارد جزئی وبرخی ازکارهای روزمره بازگو می کند :

1- یکی ازمعجزات حضرت عیسی(ع) این بود که به مردم می گفت :« وانبئکم بما تأکلون وما تدَخرون فی بیوتکم ».[25] شما را ازآنچه می خورید ودرخانه های خود ذخیره می کنید خبرمی دهم .

2- پیامبراسلام ( ص) یکی اززنهایش را از اسراری که بین آنها بود باخبر ساخت اوپرسید :« من انبأک هذا» چه کسی تورا ازاین راز آگاه ساخت .آن حضرت درپاسخ فرمود :« نبَأنی العلیم الخبیر».[26] به من خدای دانا وآگاه خبرداد.

3- درداستان حضرت موسی وخضر(ع)آمده است : حضرت خضر درسه مورد براساس علم غیب کارهای شگفت انگیز انجام می دادکه حتی حضرت موسی ( ع) توان تحمل آنها را نداشت .[27]

4- مادرحضرت موسی( ع) نوزادش را به دستور خداوند به دریا انداخت وازراه وحی والهام می دانست که فرزندش به اوبرمی گردد وسرانجام به پیامبری می‌رسد .[28]

همچنین مریم مقدس(س) ازراه اخبارغیبی ،آ گاه بود که بدون شوهر ، دارای فرزند می شود وآن فرزندش، پیامبر خدا ودارای معجزات فراوان خواهد بود.[29]

نگاه جامع به علم غیب درقرآن

روشن شد که آیات قرآن،درباره این که علم غیب محدود به حریم خدا است یانه مختلفند و در ظاهرباهم ناسازگار. برای حل این ناسازگاری و به دست آوردن نظر قرآن، باید نگاه جامع به همه این آیات داشته باشیم و بعد از جمع بندی آنها نتیجه گیری نمائیم. در جمع بندی این آیات و رفع تعارض بین آنها دو راه حل ارائه شده است:

1- برخورداری از همه ی علوم غیب محدود به خدا است. دیگران فقط از برخی آنها برخوردارند.[30] به دیگر سخن تنها خدا از همه امور غیبی آگاه است، غیر خدا به همه آن امور آگاهی ندارد، فقط از بعضی آنها آگاه است. طبق اصطلاح خاص، دسته ای از آیات به نحو سلب عموم، علم غیب را از غیر خدا نفی می کند. دسته ای دیگر به نحو ایجاب خاص، علم غیب را برای آنها ثابت می کند. سلب عموم با ایجاب خاص در تضاد نیست.

این راه حل درست به نظر نمی رسد؛ زیرا آن دسته از آیات، علم غیب را به نحو عموم سلب از دیگران نفی می کند نه به نحو سلب عموم. عموم سلب با ایجاب خاص تنافی دارد. مضمون دسته دوم از آیات گذشته این نیست که غیر خدا همه علوم غیب را نمی داند تا با اثبات برخی از آن علوم برای آنها در تضاد نباشد. مضمون آن دسته از آیات این است که غیر خدا از هیچ یکی از علوم غیب برخوردار نیست. پس با اثبات برخی از آن علوم برای آنها در تضاد می باشد.

2- علم غیب همانند علوم دیگر بر دو گونه است: یکی بالذات و بالاصاله و دیگری بالعرض و بالتبع. علم غیب بالذات؛ یعنی عالم، به خودی خود دارای علم غیب است، بدون این که دیگری به او داده باشد. چنین علم غیبی منحصر به خدا است.‌ زیرا تنها اوست که احاطه وجودی و علمی به همه عالم دارد. دیگران به خودی خود از علم غیب برخوردار نیستند، چون احاطه و ابزار علمی شان محدود است. علم غیب آنها از راه افاضه خدا است.[31]

این راه حل را می توان از برخی آیات پشین هم استفاده کرد:« عالم الغیب فلا یظهر علی غیبه احدا الامن ارتضی من رسول ».[32] او دانای غیب است پس برغیبش هیچ یکی را آگاه نمی سازد مگر کسی را که بپسندد؛ از قبیل پیامبر. روشن است که این آیه علم غیب را برای دیگران از راه افاضه خدا ثابت می کند.

از نظرعقلی نیز این مطلب قابل اثبات است؛ زیرا از نظرعقل، علم به هرمعلومی، نیازمند به احاطه ای وجودی وعلمی به آن است .روشن است که جزخدا کسی دیگر ،چنین احاطه ای به همه عالم ندارد.شعاع وجودی وعلمی غیر خدا محدود است وبسیاری از چیزها از دسترس ادراک او دورمی باشد. بنابراین غیر خدا بخودی خود نمی تواند آگاه از همه امور پیدا و پنهان باشد ولی می شود که خدا چنین آگاهی فراگیر را به او افاضه کند.

نتیجه ای این دلیل عقلی این است که علم غیب بالاصاله وبالذات محدود به خداست. اما می شود که غیر خدا هم بالعرض وبالتبع، از این علم برخوردار شود .

به هر حال، بابررسی هر سه گروه از آیات مربوط به علم غیب روشن شد که اعتقاد به علم غیب خدا دادی در مورد دیگران با قرآن در تضاد نیست. آنچه با قرآن در تضاد می باشد اعتقاد به علم غیب ذاتی آنها است که هیچ مسلمانی دارای چنین اعتقادی نیست.

علم غیب در سنّت

از روایات شیعه بخوبی استفاده می‌شود که علاوه بر پیامبران(ع)، امامان معصوم(ع) نیز دارای علم غیب می‌باشند. روایات یاد شده این مطلب را با زبان‌های مختلف بازگو می‌کند: امامان(ع) از حوادث گذشته، حال و آینده تا روز قیامت آگاهند و هیچ چیزی بر آنها پوشیده نیست، امامان(ع) هر گاه بخواهند علم پیدا می‌کنند. امامان(ع) می‌دانند که چه زمانی از دنیا می‌روند و بدون اختیار خود از دنیا نمی‌روند. امامان(ع)، محدّث و خزانه‌داران علوم الهی‌اند، امامان(ع) دارای علم کتاب می‌باشند و علم کتاب چنان قدرتی به انسان می‌دهد که وزیر سلیمان با برخورداری از بخش ناچیز آن توانست، تخت ملکه سبا را پیش از یک چشم به هم زدن حاضر کند[33]، امامان(ع) از ضمیر دل‌های مردم و احوال شیعیان خود آگاهند، امامان(ع)، از تمام علوم فرشتگان و پیامبران الهی برخوردارند. خدا به امامان همانند حضرت ابراهیم(ع) ملکوت آسمانها و زمین را نمایانده است و...[34]

چنانکه گذشت از مجموع آیات قرآن به دست می‌آید که علم غیب بالذات و بالاصاله مختص به خداست و دیگران فقط از علم غیب بالعرض و بالتبع از راه افاضه خدا برخوردارند. به دیگر سخن علم غیب آنها علم خدادادی است نه علم ذاتی.

همین معنا از مجموع روایات هم استفاده می‌شود بلکه در برخی از آنها به این مطلب تصریح شده است:

امام علی(ع) روی منبر از حوادث آینده خبر می‌داد. یکی از یارانش گفت: یا امیرالمؤمنین تو از علم غیب برخورداری؟ آن حضرت لبخندی زد و فرمود: این، علم غیب نیست بلکه فراگیری علم از عالم (پیامبر(ص))است. همانا علم غیب، علم به روز قیامت و... است[35].

امام صادق(ع) فرموده‌اند: همانا خدا دارای دو علم است: یکی علمی که در نزد اوست و هیچ کسی از آفریده‌هایش را به آن آگاه نکرده است و دیگر علمی که به فرشته‌ها و پیامبرانش داده است. این علم به ما اهل بیت رسیده است.[36]

ابو مغیره می‌گوید: من و یحیی بن عبدالله نزد امام کاظم(ع) بودیم. یحیی گفت: فدایت شوم! همانا مردم گمان می‌کنند که تو دارای علم غیب هستی. آن حضرت فرمود: منزه است خدا! دست خود را روی سرم بگذار پس سوگند به خدا که هیچ مویی در سر و بدنم نمانده است جز این که در اثر این سخن راست شده است. سپس فرمود: سوگند به خدا که آنچه ما داریم جز میراثی از پیامبر خدا(ص) نیست[37].

معلوم است که آنچه در این روایات نفی شده علم غیب ذاتی است نه آن علم غیبی‌ که از سوی خدا به پیامبر(ص) افاضه شده و از آن حضرت به امام رسیده باشد.

ظاهرا در آن زمان، علم غیب به طور مطلق، ظهور در علم غیب ذاتی داشته است. از این رو آن را به غیر خدا نسبت نمی‌دادند. چنانکه از مرحوم شیخ مفید نقل شده است: همانا امامان معصوم(ع) از ضمیر دل‌های بعضی از بندگان و حوادث آینده آگاه بودند. البته این نوع آگاهی از شرایط امامت نیست بلکه آن را خدا از باب لطف و تثبیت مقام امامت به آنها داده است. اما این که به طور مطلق گفته شود که امامان دارای علم غیب بودند، سخن نارواست. زیرا اتصاف به آن تنها در خور کسی است که بخودی خود علم داشته باشد نه این که علمش را از دیگری گرفته باشد و چنین کسی جز خدای عزّ و جلّ نیست.[38]

بعضی‌ها با توجه به این روایات که در باب علم امام(ع) وارد شده نسبت‌های ناروایی به شیعیان داده‌اند. برخی از آن‌ها در آغاز این بخش گذشت و برخی دیگرشان اینجا آورده می‌شود:

محبّ الدین خطیب می‌گوید: کلینی در کتاب کافی که در نظر آنها از همان جایگاه صحیح بخاری در نظر مسلمانان برخوردار است، امامان دوازده‌گانه را چنان توصیف می‌کند که آنها را در حدّ بت‌های یونانی در دوران بت‌پرستی بالا می‌برد. از قبیل این که امامان از تمامی علوم فرشته‌ها و پیامبران برخوردارند، امامان می‌دانند چه زمانی از دنیا می‌روند و بدون اختیار خود از دنیا نمی‌روند، امامان از گذشته، حال و آینده آگاهند و...[39]

عبدالله قصیمی می‌گوید: امامان در نظر شیعیان از گذشته، حال و آینده آگاهند. هر گاه بخواند، علم پیدا می‌کنند و آنها می‌دانند که چه زمانی از دنیا می‌روند و... پس امامان از دیدگاه شیعه از مقام نبوّت و پیامبری برخوردارند که به سوی آنها وحی می‌شود. و همچنین از دیدگاه آنها امامان در برخورداری از علم غیب همتای خدایند؛ در حالی که همه مسلمانان می‌دانند که حتی پیامبران هم در این جهت همتای خدا نبوده‌اند. آیات، روایات و سخنان پیشوایان دربارة این که جز خدا از علم غیب برخوردار نیست در حدّ تواتر است.[40]

در مباحث گذشته روشن شد که آنچه مختص به خداست علم غیب ذاتی است و هیچ مسلمانی اعتقاد به چنین علم غیبی برای غیر خدا ندارد. علم غیب دیگران، علم غیب خدادادی است. این نوع علم غیب و همچنین نزول فرشته‌ها و وحی غیر رسالی اختصاص به پیامبران ندارد؛ چنانکه گذشت مادر موسی و عیسی از راه وحی و گزارش فرشته‌ها از امور غیبی آگاه بودند. پس اعتقاد به علم غیب امام از راه وحی، ملازم با اعتقاد به پیامبری او نیست.

در همین روایاتی که آنها بر ضدّ شیعیان استناد کرده‌اند تصریح شده است: همانا خدا با کتاب آسمانی شما، کتاب‌های آسمانی را و با پیامبر شما، پیامبران الهی را خاتمه داده است.[41]

افزون بر این، اعتقاد به علم غیب دیگران اختصاص به شیعیان ندارد. بلکه در منابع اهل سنت نیز در موارد متعددی علم غیب برای غیر خدا ثابت شده است. گویا این عده از این منابع ناآگاه بوده‌اند یا خود را به ناآگاهی زده‌اند.

وجود محدّث در اسلام

اصل این که در امت اسلامی همانند امت‌های پیشین، محدّث وجود دارد، مورد اتفاق شیعه و سنی است. گرچه در مصداق آن هر دو گروه با هم اختلاف نظر دارند.

محدث را چنانکه خواهید دید چند معنا کرده‌اند:

1. محدث کسی است که بر او الهام می‌شود.

2. محدث کسی است که با او فرشته‌ها سخن می‌گویند.

3. محدث کسی است که سخن فرشته‌ها را می‌شنود و در گوش یا دل او نقش می‌بندد بدون اینکه او را ببیند.

محدث به هر یکی از این معانی باشد از علم غیب برخوردار است. پس همانگونه که وجود محدّث در اسلام مورد اتفاق است وجود عالم به غیب نیز مورد اتفاق خواهد بود.

مصداق محدّث از دیدگاه شیعه

امام باقر(ع) فرموده‌اند: محدّث کسی است که سخن فرشته‌ها را می‌شنود بدون این که چیزی را ببیند بلکه در گوش و دل او نقش می‌بندد.[42]

نمودهای عینی محدّث به این معنا عبارتند از:

1. امامان معصوم.

امام رضا(ع) فرموده‌اند: «الائمة ... محدثون»[43].امامان، محدّث می‌باشند.

حکم بن عیینه می‌گوید: از امام سجاد(ع) پرسیدم: آیا علی(ع) محدّث بود؟ فرمود: بلی و هر امامی از ما اهل بیت(ع) محدّث است.[44]

2. فاطمه زهرا(س).

سلیم شامی می‌گوید: از محمد بن ابی بکر پرسیدم: آیا علی(ع) محدث بود؟ گفت: بلی و فاطمه(س) نیز محدّث بود[45].

بر این اساس یکی از لقب‌های حضرت فاطمه(س) محدّثه است.[46]

امام صادق(ع) فرموده‌اند: همانا فاطمه(س) بعد از پیامبر خدا(ص) هفتاد و پنج روز زنده بود. غم و اندوه شدید او را فرا گرفت. جبرئیل امین نزدش می‌آمد. او را تسلیت می‌گفت، از احوال و جایگاه پدرش و آنچه بعد از فاطمه(س) برای ذریه‌اش اتفاق خواهد افتاد، خبر می‌داد و علی(ع) آن‌ها را می‌نوشت.[47]

3. سلمان فارسی.

امام صادق(ع) فرموده است: علی(ع) محدث بود و سلمان نیز محدّث بود.[48]

مصداق محدّث از دیدگاه اهل سنّت

چنانکه گذشت، اثبات علم غیب برای غیر خدای متعال مخصوص شیعیان نیست. برای روشن شدن این مطلب، لازم است که مصداق محدّث و عالمان غیب در منابع وروایات اهل سنّت نیز طرح شود. البته طرح آن ها به معنای پذیرفتن همه موارد نیست.

در صحیح بخاری به نقل از ابو هریره آمده است که پیامبر اسلام(ص) فرموده‌اند: «لقد کان فیما قبلکم من الامم محدّثون فان یک فی امتی احد فهو عمر»[49]. همانا در امت‌های پیشین، افراد محدث بودند؛ پس اگر در میان امتم یکی از آنها باشد آن یکی عمر خواهد بود.

ابن حجر عسقلانی در شرح صحیح بخاری چند معنا را برای محدّث ذکر می‌کند. یکی از آن معانی، این است: «محدث: من یلقی فی روعه»؛ محدث کسی است که مطالب در باطنش القا می‌شود (بر او الهام می‌شود). سپس می‌گوید: همین معنا را این حدیث تأیید می‌کند که همانا خداوند حق را بر زبان و دل عمر قرار داده است.[50]

قسطلانی در شرحش بر صحیح بخاری می‌گوید: بخاری مؤلف کتاب گفته است: محدث کسی است که حق بر زبان او جاری می‌شود. بدون این که از مقام نبوت برخوردار باشد. و خطابی گفته است: محدث کسی است که مطالب در باطنش القا می‌شود.

او همچنین می‌گوید این که پیامبر(ص) فرموده‌اند: اگر در امتم یکی از افراد محدث باشد...، این جمله برای تردید نیست؛ بلکه برای تأکید است؛ چنانکه اگر گفته شود: اگر من دوستی داشته باشم، فلانی است، معنای این جمله تردید نیست بلکه تأکید بر دوستی آن شخص است.[51]

قسطلانی گرچه در اینجا گفته است: این جمله برای تأکید است نه تردید. اما در جایی بر خلاف این می‌گوید: این جمله برای توقع و آرزو است. معلوم است که در توقع و آرزو، شک و تردید نهفته است. او سپس با صراحت می‌گوید: گویا پیامبر(ص) از این عمر محدث است آگاهی نداشته است در حالی که او چنین بوده و این امر به وقوع پیوسته است. داستان «یا ساریة الجبل»[52] معروف است و همچنین داستان‌های دیگر.[53]

مسلم در صحیحش این حدیث را به نقل از عایشه آورده. بعد از ابن وهب نقل کرده است: محدّث، کسی است که بر او الهام می‌شود.[54]

نووی در شرح صحیح مسلم می‌گوید: در تفسیر محدّث، علما اختلاف دارند. بعضی گفته‌اند: محدث کسی است که فرشته‌ها با او سخن می‌گوید. چنانکه در روایت دیگری به جای «محدثون»، «مکلّمون» است. مکلمون یعنی افرادی که با آنان از سوی فرشته‌ها سخن گفته می‌شود.

آن روایت دیگر نیز در صحیح بخاری آمده است: لقد کان فی ما قبلکم من بنی اسرائیل رجال یکلّمون من غیر ان یکونوا انبیأ فان یکن من امتی منهم احد فعمر: قبل از شما در بنی اسرائیل مردانی بودند که با آنها سخن گفته می‌شد پس اگر از امتم یکی از آنها باشد، عمر خواهد بود.[55]

طحاوی، حدیث اول را که تعبیر به«محدّثون» نموده، از صحیح مسلم نقل کرده است. او در تفسیر محدث می‌گوید: محدّث کسی است که بر او الهام می‌شود. «فکان عمر ینطق بما ینطق ملهما»؛ عمر هر سخنی که می‌گفت از راه الهام بود.

سپس طحاوی، نمونه‌ای از الهامات عمر را از زبان خود او می‌آورد: خدا با من (یا من با خدا) در سه مورد، موافقت داشته‌ایم. یکی از آن موارد این است که زن‌های پیامبر(ص) بدون حجاب بودند. عمر گفت: هر انسان خوب و بد بر زن‌های تو وارد می‌شود. ای کاش به آنها دستور می‌دادی که حجاب را رعایت کنند. سپس آیه حجاب نازل شد.[56]

مرحوم علامه امینی می‌گوید: ان کان هذا من الالهام فعلی الاسلام السلام؛ اگر این، الهام باشد باید با اسلام خداحافظی کنیم و فاتحه‌اش را بخوانیم. آنها چقدر نادانند. بین فضائل و فضایح فرق نمی‌گذارند. اینگونه امور را به عنوان فضائل عمر ذکر می‌کنند؛ در حالی که باید آنها را انکار نمایند؛ زیرا مقام نبوت را پایین می‌آورد و صاحب رسالت را زیر سؤال می‌برد.[57]

قرطبی می‌گوید: ابن عباس آیه 52 از سورة حج را چنین قرائت می‌کرد: «و ما ارسلنا من قبلک من رسول و لا نبی و لا محدّث...»؛ یعنی کلمات«و لا محدّث» را در آیه زیاد می‌کرد. سپس از مسلمه نقل می‌کند: ما افراد محدّث را طبق قرائت ابن عباس دیدیم. آنان کسانی‌اند که اخبار مهمّ غیبی و سخنان حکیمانه باطنی داشته‌اند و در گفتار خود معصوم بوده‌اند. همانند عمر در داستان «یا ساریة الجبل»[58].

این داستان را چنین آورده‌اند: عمر سپاهی را به فرماندهی ساریة بن زینم به نهاوند ایران فرستاده بود. سپس او روز جمعه‌ای در مدینه خطبه‌های نماز جمعه را می‌خواند. ناگهان سه بار فریاد زد: یا ساریة الجبل؛ ای ساریه به کوه پناه ببر! مردم حاضر در نماز جمعه شگفت زده شدند تا این که فرستاده ساریه آمد و راز مطلب روشن شد. او گفت: ما از دشمن شکست خوردیم. ناگاه سه بار ندای غیبی آمد: ای ساریه به کوه پناه ببر! ما طبق این دستور غیبی به کوه پناه بردیم و سرانجام بر دشمن پیروز شدیم. آن ندای غیبی، ندای عمر بود که باد به گوش ساریه و لشکریانش رساند[59].

عالمان غیب در منابع اهل سنّت

روشن شد که طبق منابع اهل سنت، عمر به عنوان محدّث از علم غیب برخوردار است. افزون بر این، در منابع مذکور علم غیب برای افراد دیگر هم ثابت شده است. علامه حلّی، اخبار غیبی امام علی(ع) به عنوان یکی از فضائل آن حضرت نام برده است. ابن تیمیه در پاسخش گفته: افراد پایین‌تر از علی(ع) نیز از بعضی امور غیبی خبر می‌دادند. در میان پیروان خلفای سه گانه کسانی بودند که چند برابر آن، خبرهای غیبی داشته‌اند. اما آنان نه شایسته مقام امامت بودند و نه برتر از مردم زمان خود.[60]

در اینجا چند نمونه از کسانی که در منابع اهل سنت، علم غیب برای آنها ثابت شده است، آورده می‌شود:

1. پیامبر اسلام(ص) فرموده‌اند: انا مدینة العلم و علی بابها...[61] من شهر علم هستم و علی(ع) دروازه این شهر است. پس هر که قصد ورود به این شهر را دارد باید از دروازة آن وارد شود.

چنانکه گذشت از آیات قرآن استفاده می‌شود: پیامبر(ص) که شهر علم است از علم غیب برخوردار می‌باشد. پس علی(ع) هم که دروازه این شهر است از علم غیب برخوردار خواهد بود.

پیامبر اسلام(ص) فرموده‌اند: «لمّا صرت بین یدی ربّی کلّمنی و ناجانی فما علّمت شیأ ً الا علّمته علیاً فهو باب علمی»؛ چون شب معراج به مقام قرب الهی رسیدم، پروردگارم با من سخن گفت و نجوا کرد؛ پس هیچ چیزی به من آموخته نشد جز این که آن را به علی(ع) آموختم.[62]

ابن ابی الحدید، در شرح نهج البلاغه ذیل خطبه 92، موارد متعددی از علم غیب امام علی(ع) را شمرده است. آن حضرت در این خطبه فرموده: «سلونی قبل أن تفقدونی...» پیش از این که مرا از دست بدهید، هر چه می‌خواهید از من بپرسید پس سوگند به خدایی که جانم در دست اوست، هیچ چیزی را از امروز تا قیامت از من نمی‌پرسید مگر این که شما را به آن خبر می‌دهم.

ابن ابی الحدید می‌گوید: این ادعای علی(رض)، ادعایی خدایی یا پیامبری نیست؛ زیرا خود او می‌فرمود: من این علوم را از پیامبر خدا(ص) فرا گرفته‌ام. سپس او چهارده مورد از خبرهای غیبی آن حضرت که جامة علم پوشیده است ذکر می‌کند بعد می‌گوید: اخبار غیبی حضرت علی(ع) اختصاص به این موارد ندارد بلکه آن قدر زیاد است که قابل شمارش نیست.[63]

ابن عباس می‌گوید: «و الله لقد اُعْطِی علی بن ابی طالب(ع) تسعة اعشار العلم و ایم الله لقد شارککم فی العشر العاشر»[64]؛ سوگند به خدا! همانا نُه دهم علم و دانش به علی(ع) داده شده و سوگند به خدا! او در یک دهم علم نیز با شما شریک است.

در بین اصحاب پیامبر(ص) کسانی بودند که دارای علم غیب بودند. پس باید امام علی(ع) که علمش بمراتب بیشتر از آنها بود، از چنین علمی برخوردار باشد.

2. خذیفة بن یمان گفته است: پیامبر اسلام(ص) مرا از آنچه در گذشته بوده است و آنچه در آینده تا روز قیامت خواهد بود آگاه نموده است.[65]

احمد حنبل در مسندش از ابی ادریس نقل کرده است: از خذیفة بن یمان شنیدم که می‌گفت: سوگند به خدا همانا من داناترین مردم به هر فتنه‌ای هستم که از امروز تا قیامت به وقوع می‌پیوندد.[66]

3. کعب الاحبار به عمر گفت: تو تا سه روز دیگر از دنیا می‌روی. چون سه روز گذشت ابولؤلؤ او را مجروح کرد. مردم و کعب الاحبار به عیادت عمر آمدند. او گفت: سخن، همان سخن کعب است.[67]

عمر نیز بر اساس خوابی که دیده بود خبر از مرگ خود داد. بین این خواب و مجروح شدن عمر، جز یک جمعه نگذشت.[68]

همچنین عثمان از زمان مرگ خود آگاه بود و به مردم خبر می‌داد. ابن عمر گوید: عثمان صبح همان روزی که کشته شد به مردم گفت: پیامبر خدا(ص) را در خواب دیدم به من فرمود: ای عثمان فردا نزد ما افطار کن! در آن روز، عثمان روزه داشت تا این که در همان حال روزه کشته شد.

همچنین عثمان گفته است: دیشب پیامبر خدا، ابوبکر و عمر را در خواب دیدم، به من گفتند: صبر پیشه کن پس همانا فردا با ما افطار می‌کنی.

کثیر بن صلت گوید: از عثمان شنیدم که گفت: پیامبر خدا(ص) را در همین خواب دیدم که فرمود: همانا تو در این جمعه با ما هستی.

محبّ الدین طبری بعد از نقل روایات مختلف در این زمینه، اختلاف آنها را چنین توجیه نموده است: عثمان چند بار خواب دیده است گاهی شب و گاهی روز[69].

4. ابو عمرو بن علوان گوید: روزی به سوی بازار رحبه می‌رفتم. ناگهان جنازه‌ای را دیدم. دنبال آن راه افتادم تا در مراسم نماز و دفنش شرکت نمایم. در این میان چشمم به زن نامحرمی افتاد. مرتکب نگاه آلوده شدم. سپس از خدا طلب آمرزش نمودم. به دلم خطور کرد که به زیارت استادم جنید بروم. به سوی بغداد رفتم. در حجرة او را کوبیدم. هنوز در را باز نکرده و مرا ندیده بود، گفت: ای ابا عمرو وارد شو! تو در رحبه گناه می‌کنی و ما در بغداد برایت آمرزش می‌طلبیم.[70]

5. محیی الدین محمد بن مصطفی قوجوی حنفی می‌گفت: هر گاه در معنای آیه‌ای شک می‌کردم، به خدای تعالی رو می‌آوردم. سینه‌ام گشاده می‌شد تا این که به اندازه دنیا می‌گردید و در آن دو ماه طلوع می‌کرد. نمی‌دانستم که آنها چیست، سپس نوری آشکار می‌شد، آن نور مرا به لوح محفوظ راهنمایی می‌کرد آنگاه معنای آیه را از آن به دست می‌آوردم.[71]

دربارة ابن الصباغ ابوالحسن علی بن حمید گفته‌اند: او کسی را از اصحاب خود قرار نمی‌داد مگر این که در لوح محفوظ اسم آن کس در دفتر اصحاب او نوشته شده باشد.[72]

ابن قیم شاگرد ابن تیمیه می‌گوید: در سال 702 که تاتاری‌ها قصد تهاجم به شام داشتند، ابن تیمیه به مردم خبر داد: آنها دچار شکست می‌شوند. مردم باور نمی‌کردند چون آنها زیاد ابراز شک و تردید نمودند ابن تیمیه گفت: خدا در لوح محفوظ نوشته است که این بار شکست از آن تاتاری‌ها و پیروزی از آن مسلمانان است.[73]

روشن شد که در منابع اهل سنت نیز علم غیب برای غیر خدا ثابت شده است. امام علی(ع) دروازه شهر علم پیامبر(ص) است و در موارد متعددی از حقایق پشت پرده خبر داده است. عمر، محدّث بود. همچنین عمر و عثمان از زمان مرگ خود باخبر بودند. حذیفة بن یمان از گذشته، حال و آینده آگاه بود. بعضی با لوح محفوظ در تماس بودند. و بعضی هم گناهان دیگران را از راه دور مشاهده می‌کردند و برای آنها طلب آمرزش می‌نمودند.

پس این سؤال جدّی برای انسان مطرح می‌شود: چرا عده‌ای اثبات علم غیب را برای غیر خدا در منابع شیعه برابر با ادعای خدایی یا پیامبری می‌دانند. اما اثبات آن را در منابع اهل سنت نادیده می‌گیرند. آیا این، مصداق مثل معروف «الکیل بمکیالین*» نیست؟! چرا برای شیعیان با یک پیمانه می‌کشند و برای اهل سنّت به پیمانه دیگر.

پاسخ به شبهه

در باب علم غیب، شبهه معروف «خود را به هلاکت انداختن» وجود دارد: یکی از امور غیبی، خطری است که جان انسان را می گیرد. کسی که عالم به غیب است، از این خطر آگاه می باشد؛پس بر او لازم است که جانش را از آن حفظ کند و خود را به هلاکت نیندازد؛ زیرا حفظ جان از خطر مظنون واجب است؛ تا چه رسد به خطر معلوم. قرآن کریم فرموده است: « ولا تلقوا بأیدیکم إلی التّهلکه»[74]؛ با دست های تان خود را به هلاکت نیندازید!

در عین حال می بینیم که پیامبران یا امامان، خود را از چنین خطرها حفظ نکرده اند. بعضی از آن ها، کاری انجام داده اند که منجر به قتل شان گردیده است، بعضی دیگر غذای مسموم خورده اند و... اگر آن ها از علم غیب برخوردار بودند، چرا اقدام به این کار ها نموده اند؟ آیا این اقدام توأم باعلم، مصداق بارز«خود را به هلاکت انداختن نیست»؟!

پاسخ کلّی این شبهه این است که علم غیب فراتر از مرز تکلیف است. وظیفه پیامبر یا امام در انجام تکالیف این است که بر اساس علم عادی و موازین شرعی عمل کند؛ چنانکه در باب قضا بر طبق بیّنه و یمین حکم می کرد؛ نه علم غیب. در باب حلّیت و طهارت نیز مطابق ظواهر شرع عمل می کرد؛ نه مطابق واقعی که با علم غیب کشف می شد. در مورد بحث نیز وظیفه شان، حفظ جان از خطر های مظنون یا معلوم از راه عادی بود؛ نه ازراه علم غیب.

علامه طباطبایی راز این مطلب را چنین بیان نموده است: علم غیب تخلّف پذیر نیست و به اصطلاح، علم است به آنچه در لوح محفوظ نوشته شده است. لازمه این مطلب این است که هیچ گونه تکلیفی به معلوم آن تعلّق نگیرد؛ زیرا بیرون از حیطه اختیار است.

سپس ایشان دو نمونه مثال آوده اند:

1.شخصی می داند که اگر در وقت معیبنی در فلان جا باشد، تصادف می کند. این علم به قضا و قدر مشروط تعلّق گرفته و قابل تخلّف است. این شخص تا می تواند در آن وقت در آن جا حاضر نمی شود و جان خود را حفظ می کند.

2. شخص دیگری می داند که در وقت معیّنی در فلان جا حتما تصادف می کند. این علم به قضا وقدر حتمی تعلّق گرفته و به هیچ نحوی تخلّف بردار نیست. بدیهی است که این شخص با وجود علم به خطر برای دفع آن هیچ تلاشی نمی ورزد؛ زیرا می داند که هیچ اثری ندارد. چنین شخصی مشمول آیه «ولاتلقوا بایدیکم إلی التّهلکه» نیست. زیرا او در هلاکت واقع شده است. نه این که خود را به هلاکت انداخته باشد.[75]

با این بیان، شبهه «القای نفس در تهلکه» دفع می شود. امّا شبهه جبر وسلب اختیار از عالم به غیب پیش می آید.

می توان مطلب را به گونه دیگری بیان کرد که این شبهه پیش نیاید: حفظ جان از خطر در بعضی از موارد لازم نیست. از قبیل این که شخصی به جهاد رود یا جان خود را سپر دیگران قرار دهد و برای حفظ جان آن ها جان خود را به خطر اندازد. در این موارد، تحمّل خطر جایز؛ بلکه مستحب است. چون می دانیم که خدای متعال به آن دستور داده و اراده تشریعی او بهش تعلّق گرفته است. اراده تشریعی حقّ تعالی کاشف از خواست درونی اوست. پس معیار اصلی برای جواز یا استحباب تحمّل خطر، تعلّق خواست خدای متعال است. پیامبر یا امام از راه علم غیب می داند: خواست و اراده تکوینی خدا به طور حتمی به این تعلّق گرفته است که او با تحمّل این خطر جان بسپارد. از این رو باآگاهی واختیار، تسلیم اراده الهی می شود و با تقدیم جانش از آن استقبال می کند. معنا ندارد که عالم به غیب با علم خدادادی به مقابله با اراده تکوینی و خواست درونی او بپردازد.

نتیجه گیری:

از آنچه گذشت، این مطالب به دست آمد:

1. علم غیب ذاتی مخصوص خدای متعال است و اعتقاد به ثبوت آن برای غیر خدا موجب کفر وشرک است؛ ولی هیچ مسلمانی چنین اعتقادی ندارد.

2. اولیای خدا از علم غیب خدادادی برخوردارند واثبات این نوع علم غیب برای آن ها سازگاری کامل با توحید دارد.

3. اعتقاد به علم غیب اولیای الهی، اختصاص به شیعیان ندارد؛ بلکه در میان اهل سنّت نیز چنین اعتقادی وجود دارد؛ پس هردو گروه در میزان توحید و شرک در این مسأله باهم برابرند.

4. تحمّل خطر مرگ با علم غیب، خود را به هلاکت انداختن نیست؛ بلکه خواست خدا را با جان خریدن است.

پی نوشت


[1] - رک – راغب اصفهانی , مفردات الفاظ القرآ ن , ماده غیب و شهادت .

[2] بقره /3,افراد با تقوا کسانی اند که به عالم غیب ا یما ن دارند.

[3] - مجموعة المؤ لفا ت ج1 ص195

[4] - أنعام/50

[5] - مجموعة المؤلّفات 5/56

[6] - تحفه اثنا عشریه ص772

[7] - الشیعة والسنة ص23

[8] - نمل/ 65

[9] - فتاوی اللّجنة الدّائمه للبحوث العلمیّة و الإفتاء ش9027 _ المکتبة الشّامله قسم الفتاوی

[10] - ألمنتقی من فتاوی الفوزان ش62 -ألمکتبة الشّامله قسم الفتاوی

[11] - مجموع فتاوی بن باز جزء8 ص294

[12] - انعا م/73, توبه /94, 105, رعد/9

[13] - نهج البلاغه خطبه 108, فیض الاسلام .

[14] - مائده /109 , 116 توبه /78 سباء /48

[15] - نمل /75

[16] - طه /7

[17] - تفسیر علی بن ابراهیم قمی ج2 ص33

[18] - نمل /65

[19] - انعام /59

[20] - انعام /50

[21] - هود /33

[22] - مجموعة المؤلفات ج 5 ص124

[23] - جن /26- 27

[24] - آل عمران /179

[25] - آل عمران/49

[26]تحریم /3

[27] کهف /65, 82

[28] - قصص / 7

[29] - آل عمران /45-50

[30] .آلوسی، روح المعانی 20/11 ذیل آیه 65، سوره نمل- به نقل از: ابن حجر، قواطع الاسلام.

[31]– طباطبا یی، المیزان 7/ 97 ذیل آیه 50 سوره انعام.-و آلوسی، پیشین.

[32] . جن / 26-27.

[33]. سوره نمل، 40.

[34]. اصول کافی 1/263ـ255، بحار 26/ 179ـ18.

[35]. نهج البلاغه خطبه 128 (فیض الاسلام).

[36]. بحار الانوار 26/164.

[37]. بحار الانوار 26/102.

[38]. بحار الانوار 26/104.

[39]. الخطوط العریضه ص 25.

[40]. الصراع بین الاسلام و الوثنیّة 1/ب. به نقل از: امینی، عبدالعسین، الغدیر5/78 ، مرکز الغدیر للدّراسات الاسلامیه، قم،چاپ اوّل 1416

[41]. اصول کافی 1/177 کتاب الحجة، باب الفرق بین النبی و الرسول و المحدّث.

[42]. بحار الانوار 26/82.

[43]. همان، ص 66.

[44]. همان ص 67.

[45]. همان، ص 79.

[46]. همان 43/10.

[47]. اصول کافی 1/381 مولد الزهرا(س).

[48]. بحار الانوار 26/67.

[49]. فضائل الصحابه، مناقب عمر.

[50]. فتح الباری 7/62.

[51]. ارشاد الساری 8/204.

[52]. نقل این داستان خواهد آمد.

[53]. ارشاد الساری 7/482.

[54]. کتاب فضائل الصحابه، فضائل عمر ح 23.

[55]. کتاب فضائل الصحابه، مناقب عمر.

[56]. مشکل الآثار 2/257.

[57]. الغدیر 5/69.

[58]. الجامع لاحکام القرآن، 12/81.

[59]. همان (در حاشیه). ابن تیمیه، منهاج السنه 8/204. عسقلانی، ابن حجر، الاصابة فی تمییز الصحابة 3/5.

[60]. منهاج السنه 8/135.

[61]. طبری، ابن جریر، تهذیب الآثار_ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصّحیحین 3/126 به نقل از: شب های پشاور2/460 ، دار الانصار، چاپ سوم، 1384 ش.

[62]. قندوزی، ینابیع الموده ص 77، ب14

[63]. شرح نهج البلاغه 7/47.

[64]. ابن عبدالبر، الاستیعاب 3/40.

[65]. صحیح مسلم، کتاب الفتن مسند احمد حنبل 5/386.

[66]. 5/388.

[67]. طبری، محب الدین، الریاض النضرة 2/75. به نقل از: الغدیر5/93

[68]. همان ص 74. به نقل از: همان

[69]. همان 2/127. به نقل از: همان

[70]. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد 7/247. به نقل از: الغدیر5/ 96

[71]. ابن العماد، شذرات الذهب 8/286. به نقل از: الغدیر5/100

[72]. همان 5/52. به نقل از: همان

[73]. مدارج السالکین 2/489.

*. کشیدن با دو پیمانه.

. بقره/195[74]

 

 

  علم غیب قائل شدن برای عمر در کتب اهل سنت   

| ٩:٤٢ ‎ق.ظ - جمعه ٩ فروردین ۱۳٩٢
+ نظرات ()
 
        منوی اصلی
خانه
پروفایل مدیر وبلاگ
پست الکترونیک
آرشیو وبلاگ
عناوین مطالب وبلاگ
 
        درباره وبلاگ

 
         نویسندگان

 
       موضوعات مطالب
احادیث و روایات(٢۸۸)
تشیع و تاریخ(۱٩٩)
تاریخ و عاشورا(٦٠)
نگارخانه(٥٠)
اسناد شهادت حضرت زهرا(۳٧)
اسناد امامت امام علی ازکتب اهل سنت(٢۸)
زندگی نامه امام علی(٢٦)
ادعیه و زیارات(٢٦)
عایشه(٢۳)
شعر مذهبی(٢٠)
قرآن(۱٩)
دانلود(۱۸)
دانش و کرامات امام علی(۱٥)
روایات اهل سنت درباره عمر(۱٤)
داستان(۱٤)
وهابیت(٧)
جنایات سپاه اعراب(٧)
اسناد شهادت پیامبر(٤)
حفصه(۳)
تقویم و اعمال ماه رجب(٢)
اسناد امامت امام علی ازکتب اهل سنت(٢)
مهدویت(۱)
جنایات سپاه اعراب(۱)
 
       سایر امکانات

  RSS 

POWERED BY
PersianWeblog.COM

 قالب غدیر

.... ..

اسناد امامت امام علی و شهادت فاطمه ع
لوگو وبلاگ
...
...

اللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِدا ‏وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَك َطَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلاً

... ... ...

.... .... ...
.
.
...
 ...

زیارت عاشورا

ذکر کاشف الکرب

دعای عظم البلا

...

 

 ... Online User ...

 


تمامی حقوق محفوظ می باشد!

www.amiremomenin.persianblog.ir- Designed By shahrooz tehrani